Κινηματογραφικά Θέματα
Σκηνοθεσία και ψυχολογία στα 39 σκαλοπάτια και το Νέος και Αθώος του Χίτσκοκ
Ο ενοχοποιημένος, κυνηγημένος άντρας, οι δοκιμασίες του και η αναζήτηση της αλήθειας και του έρωτα
Στις δύο αγγλικές ταινίες του Χίτσκοκ που υπάρχουν στον κατάλογο του Studio-παράλληλο κύκλωμα, τα 39 σκαλοπάτια (1935) και το Νέος και αθώος (1937), συναντάμε μια σταθερή θεματική του μαιτρ, τη θεματική του κυνηγημένου αθώου άντρα.
Τα χαρακτηριστικά αυτής της θεματικής και προβληματικής υπάρχουν στα 39 σκαλοπάτια, διακρίνονται όμως και στο Νέος και αθώος: Συναντάμε την αγωνιώδη, αλλά και κάπως γελοία υπαρξιακή κατάσταση ενός άνδρα που μπλέκεται σε μία λαβυρινθώδη παγίδα, που τον καθιστά ένοχο απέναντι στο Νόμο και τους άλλους ανθρώπους. Όλα συνήθως ξεκινούν από μια παραξήγηση: Ο άντρας αυτός, συχνά νέος και ωραίος, εκλαμβάνεται από λάθος για έναν άλλο, έναν δολοφόνο. Γι’αυτό το λόγο, βιώνει μια κρίση ταυτότητας και, σταδιακά, αλλάζει ταυτότητα και μπαίνει στο πετσί κάποιων άλλων ανθρώπων. Στο Νέος και αθώος ο νεαρός ήρωας κατηγορείται για το φόνο μιας πλούσιας γυναίκας, επειδή έγινε με τη ζώνη του κλεμμένου αδιάβροχού του, και συλλαμβάνεται. Δραπετεύει από το αστυνομικό τμήμα με τη βοήθεια της κόρης του διευθυντή της αστυνομίας που τον εμπιστεύεται και σταδιακά τον ερωτεύεται. Μαζί ξεκινούν την περιπετειώδη αναζήτηση της αλήθειας. Η επικίνδυνη περιπέτειά τους συνδυάζει το χιούμορ και το σασπένς.
Τυπικό, αρχετυπικό μύθο για τη χιτσκοκική προβληματική, αποτελεί η ιστορία της καταδίωξης, της έρευνας και της επακόλουθης ωρίμανσης του επιπόλαιου αρσενικού (Κάρι Γκραντ) στο North by Northwest. Αυτή η περιπέτεια και καταδίωξη του άδικα ενοχοποιημένου άντρα ισχύει οπωσδήποτε και στα 39 σκαλοπάτια και το Νέος και αθώος.
Στα 39 σκαλοπάτια ο ήρωας (o απολαυστικός Ρόμπερτ Ντόνατ) υποδύεται διαδοχικά -και αναγκαστικά- το γαλατά, το δολοφόνο, τον κατάσκοπο, τον ερωτευμένο και το ντεντέκτιβ. Συνήθως -αυτό ισχύει στα 39 σκαλοπάτια- ο ενοχοποιημένος άντρας περνά μια κρίση στη σχέση του με τον Πατέρα, έτσι όπως συμβολίζεται στη μυθοπλασία από έναν ισχυρό, αυταρχικό ηλικιωμένο άντρα. Πρόκειται για την όξυνση, την κρίση της (προηγουμένως άλυτης) οιδιπόδειας σχέσης του ήρωα με τον Πατέρα του. Η συμβολική αυτή σχέση γίνεται συγκρουσιακή, ο Πατέρας έχει μετατραπεί σε κακό Πατέρα. Στα 39 σκαλοπάτια ο ήρωας έρχεται αντιμέτωπος με αυτόν τον κακό Πατέρα, τον Αρχηγό των συνωμοτών κατασκόπων, ο οποίος προσπαθεί να τον δολοφονήσει (δηλαδή, κατά κάποιο τρόπο, να τον ευνουχίσει σκοτώνοντάς τον). Ακόμη κι ο ίδιος ο Αρχηγός φέρει το σημάδι του ευνουχισμού, της πράξης που θέλει να επιτελέσει εις βάρος του ήρωα: έχει κομμένο ένα δάχτυλο (είναι κι ο ίδιος ευνουχισμένος;) πράγμα που αποτελεί το διακριτικό γνώρισμά του.
Συμπερασματικά και για να κάνουμε κάποιες αναγκαίες γενικεύσεις, στο έργο του Χίτσκοκ, η συχνά συναντώμενη σεξουαλική ανωριμότητα και αναποφασιστικότητα του νέου άντρα, αποτελεί τη βάση εκκίνησης πολλών μυθοπλασιών του σκηνοθέτη. Η καθήλωση του αρσενικού ήρωα στον παιδισμό του και στην απόσταση από το γυναικείο φύλο, συνοδεύονται συχνά από το σύμπλεγμα και το φόβο του ευνουχισμού. Τον ευνουχισμό αυτόν απειλούν συνήθως να πραγματοποιήσουν κάποιες πατρικές φιγούρες που συνδέονται συμβολικά με τον κόσμο του υποσυνειδήτου του κεντρικού προσώπου.
Ο ήρωας γνωρίζει κατά τη διάρκεια της περιπέτειάς του τρεις γυναίκες. Η πρώτη, η κυνηγημένη πράκτορας, είναι η μοιραία. Πεθαίνοντας στα χέρια του δολοφονημένη, του μεταβιβάζει την ενοχή της. Τον εμπλέκει στο επικίνδυνο κατασκοπικό παιχνίδι, στο δικό της μυθοπλαστικό σύμπαν όπου επικρέμεται η απειλή του θανάτου και του ευνουχισμού (από τον αυταρχικό Αρχηγό των κατασκόπων). Η πράκτωρ, ως μια νέα Εύα, μυεί τον ήρωα στον κόσμο των δοκιμασιών, της γνώσης, της αναζήτησης της αλήθειας και της περιπέτειας. Επειδή δολοφονείται με το μαχαίρι του ήρωα, τον καθιστά ένοχο. Ο ήρωας, του λοιπού, συμπεριφέρεται σα να είναι στ’αλήθεια ένοχος και διαφεύγει κυνηγημένος από την αστυνομία. Επωμίζεται την ευθύνη του εγκλήματος για το οποίο νιώθει ασυνείδητα μια ενοχή, χάνει την ταυτότητά του και αναγκάζεται να αλλάξει ταυτότητα (υιοθετεί το ρόλο του καταδιωκόμενου από το Νόμο δολοφόνου).
Κατά τη διάρκεια της εξέλιξης της ιστορίας γίνονται πολλοί υπαινιγμοί και παραπλανητικές αναφορές στο σεξ: Τα σεξουαλικά υπονοούμενα και καλαμπούρια των θεατών στην αίθουσα του μιούζικχωλ, στην πρώτη παράσταση του μίστερ Μέμορυ. Η απατηλή περιπέτεια μοιχείας που αφηγείται ο κεντρικός χαρακτήρας στο γαλατά για να δανειστεί τα ρούχα του και να ξεφύγει απ’τους διώκτες του. Οι υποψίες του γερο-αγρότη ότι ο ήρωας ερωτοτροπεί με την όμορφη γυναίκα του. Οι πρώτες συναντήσεις του πρωταγωνιστή με την Πάμελα, στο τραίνο και στο πανδοχείο, χαρακτηρίζονται επίσης από την προσποιητά ερωτική συμπεριφορά του προς την κοπέλα, για να γλυτώσει από τις υποψίες των διωκτών του.
Ο ήρωας παρίσταται στο γδύσιμο της Πάμελα και κατόπιν κοιμούνται στο ίδιο κρεβάτι, μιας και είναι δεμένοι με χειροπέδες. Σε όλη τη διάρκεια της ταινίας υπονοούνται συνεχώς σεξουαλικές πράξεις που στην πραγματικότητα δεν πραγματοποιούνται. Η αδυναμία ολοκλήρωσης της σεξουαλικής πράξης χαρακτηρίζει όλη τη μυθοπλασία. Έχουμε δηλαδή, συνεχώς, ένα διεγερτικό ερωτικό παιχνίδι που κατά κανόνα καταλήγει στη μη ικανοποίηση και την αποστέρηση.
Στα 39 σκαλοπάτια αναπτύσσεται βαθμιαία ένα ολόκληρο πλέγμα ψυχολογικών και ερωτικών σχέσεων του ήρωα με την γυναίκα. Η ανάπτυξη γίνεται με τρόπο που υπογραμμίζει τον ερωτισμό της σχέσης, βλέπε τη σκηνή της ταινίας που επιλέξαμε, δηλαδή τη σκηνή όπου τα δύο κεντρικά πρόσωπα είναι -θέλοντας και μη- δεμένα με χειροπέδες και νοικιάζουν μαζί δωμάτιο στο πανδοχείο. Η σχέση τους χρωματίζεται από ένα διαστροφικό ερωτισμό, γίνεται σχέση αλληλοταλαιπωρίας και αλληλοκαταπίεσης, με υπολανθάνοντα μια σαδομαζοχιστική χροιά (γνωρίζουμε ότι οι χειροπέδες χρησιμοποιούνται σε Σ/Μ παιχνίδια).
Οι δυο νέοι, δεμένοι άρρηκτα, αλληλοτυραννιούνται, πρόκειται όμως για μια γλυκειά τυραννία, αυτή που αργότερα θα ανθίσει και θα γίνει έρωτας.
Το δυνατό δέσιμο παράγει γερές δόσεις λίμπιντο για τους ήρωες -και ηδονοβλεψίας για το θεατή. Βλέπουμε πως η κοπέλα αναγκάζεται να βγάλει τις βρεμένες κάλτσες της μπροστά στον «επικίνδυνο», «βίαιο» άντρα ή σωστότερα ακριβώς δίπλα του, με το χέρι του στους μηρούς της, σε ένα εκθαμπωτικής φετιχιστικής και οφθαλμολαγνικής δύναμης πλάνο, όπου καλλίγραμμα πόδια, κάλτσες, χειροπέδες και το αντρικό χέρι αποκτούν σεξουαλική φόρτιση και αξία.
Μέσα από τις αναζητήσεις και την έρευνα του ήρωα, μέσα από τη συνάντησή του με μια γυναίκα που ξυπνά τις ερωτικές ορμές του, ο αθώος άντρας οδηγείται στην ανακάλυψη του ολοκληρωμένου έρωτα, στην κατάκτηση μιας ώριμης σεξουαλικής ταυτότητας, στην πληρότητα της γεννετήσιας σχέσης με το γυναικείο φύλο. Ακριβώς αυτό γίνεται στα 39 σκαλοπάτια αλλά και στο Νέος και αθώος.
Όπως κατά κανόνα συμβαίνει στις μυθοπλασίες του δημιουργού, στα 39 σκαλοπάτια ο νέος άντρας συναντά μια γοητευτική και ωραία γυναίκα που διεγείρει αποφασιστικά τη λίμπιντό του, και γι’αυτό παίζει καταλυτικό ρόλο στην εξέλιξη της ιστορίας, του ψυχισμού του ήρωα και της έρευνας της αλήθειας από τον άντρα για να αποδείξει ότι δεν είναι ένοχος. Το «έτερο ήμισυ» του ήρωα, η Πάμελα (Μάντλιν Κάρολ) στην αρχή δυσπιστεί και τον αποστρέφεται. Κατόπιν ανακαλύπτει και αυτή την αλήθεια της συνωμοσίας, και ταυτίζεται μαζί του στην περιπέτεια της αναζήτησης του μυστικού. Έτσι ερωτεύονται ο ένας τον άλλο. Στο τέλος ο ήρωας ενώνεται κυριολεκτικά, ερωτικά, ψυχή τε και σώματι, με τη γυναίκα που τραβολογούσε δεξιά-αριστερά δεμένη μαζί του, σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας: Το ερωτικό ζευγάρι σχηματίζεται πραγματικά και οριστικά, η σχέση ολοκληρώνεται, ο άντρας -μετά από ένα σωρό διαστροφικά, κρυπτοσαδομαζοχιστικά παιχνίδια- κατακτά επιτέλους την ώριμη, γεννετήσια σεξουαλικότητα…
Θ.Σούμας