Κινηματογραφικά Θέματα
Το ταξίδι στο τοπίο, το χρόνο και το επέκεινα στις ταινίες του Ταρκόφσκι
Βλέποντας προσεκτικά τον Αντρέι Ρουμπλιώφ, το Σολάρις, Τα παιδικά χρόνια του Ιβάν και το Στάλκερ αντιλαμβανόμαστε ότι στα φιλμ του Ρώσου μεταφυσικού πραγματοποιείται μια μεγαλειώδης και συνάμα ταπεινή, περιπετειώδης, στοχαστική και μελαγχολική πορεία αναζήτησης… Η διαδρομή αυτή παίρνει σάρκα και οστά και διαγράφεται με διαφορετικό τρόπο από φιλμ σε φιλμ.
Το σαγηνευτικό μα κι επικίνδυνο, οδυνηρό ταξίδι εξερεύνησης, η ταρκοφσκική έρευνα με σκοπό την αλήθεια, ή τη δημιουργία ή την αρετή, ξεκινούν συνήθως από το στατικό κι ενδεχομένως αλλοτριωμένο σήμερα. Το σήμερα είναι συχνά επώδυνο, βαλτωμένο σε μια άθλια πραγματικότητα, βλέπε την αρχική εικόνα του κόσμου στα Παιδικά χρόνια του Ιβάν (ο φριχτός πόλεμος ενάντια στους ναζί κατακτητές) και στο Σολάρις. Η πορεία αναζήτησης προχωρά επίπονα, μέσα από δοκιμασίες, είναι κυρίως πνευματική πορεία παρόλο που έχει μια μαγευτική, πλούσια -εξωτερικά- εικόνα. Οδεύει προς το αλλού, το επέκεινα και το διαφορετικό, προς τον ιδιαίτερο τόπο και χρόνο. Αυτό γίνεται φανερό στον καινούργιο κόσμο που μας αποκαλύπτεται στο Σολάρις και το Στάλκερ. Και πρόκειται για μια αληθινή αποκάλυψη, ακόμη και με τη θρησκευτική έννοια.
Ο σκοπός του ταξιδιού, ο άλλος τόπος, είναι συνυφασμένος με έναν μελλοντικό, απώτερο χρόνο έναν διευρυμένο, διεσταλμένο χρόνο ο οποίος βρίσκεται υπό διερεύνηση. (Αυτό είναι επίσης αισθητό στον Αντρέι Ρουμπλιώφ ως πέρασμα του χρόνου που καταλήγει στην ωρίμανση του αγιογράφου Ρουμπλιώφ, ο οποίος αποφασίζει να εξέλθει από την απραξία του και να ξαναζωγραφίσει).
Το κινηματογραφικό σύνολο φωτίζεται μέσα από την ιδιόμορφη, ευφάνταστη ποιητική του Ταρκόφσκι. Η αισθητική της ποίησής του είναι ελεγειακή και ιερατική. Το επέκεινα, ο διαφορετικός τόπος, βρίσκεται στο μελλοντικό, υπό αναζήτηση, απώτερο χρόνο λούζονται μαζί από μια μεταφυσική αύρα, από ένα μυστικιστικό κλίμα, φορτισμένοι, δηλαδή, και φορτωμένοι με μεταφυσικές σημασίες.
Η μεταφυσική σύλληψη, από τον Ταρκόφσκι, αυτού του εξαιρετικού, διαφορετικού σύμπαντος που αποτελεί τον (ουτοπικό;) σκοπό του αλησμόνητου ταξιδιού, έχει σχέση με το ανορθολογικό, το άλογον, το μυστικισμό με τις ταρκοφσκικές αξίες της αγάπης, της πίστης, της χάρης και της πνευματικής φώτισης τις ηθικές, θρησκευτικές και μεταφυσικές αξίες του. Το μεταφυσικό επέκεινα, οι αξίες, στόχοι και αναζητήσεις του σκηνοθέτη -που σχετίζονται με την ποιητική σύλληψη των πραγμάτων εκ μέρους του- συναντώνται σε όλα τα φιλμ του.
Απ’την άλλη μεριά, ένας απ’τους επιστήμονες του Σολάρις μάς λέει ότι δεν χρειαζόμαστε άλλους κόσμους, χρειαζόμαστε έναν καθρέφτη (βλέπε την ομώνυμη ταινία του Ταρκόφσκι) αγωνιζόμαστε για επαφή, αλλά δεν τη βρίσκουμε. Χρειαζόμαστε τον άνθρωπο και την αγάπη… Πρόκειται για την άλλη, την ανθρωπιστική πλευρά της προβληματικης και ηθικής του Ταρκόφσκι…
Η δυσκολοδιάβατη διαδρομή στα Παιδικά χρόνια του Ιβάν διαγράφεται για τον αγωνιστή, μικρό έφηβο, μέσα από τους επικίνδυνους σκοπέλους της πολεμικής σύρραξης και του πατριωτικού αντάρτικου. Όμως, ας μη ξεγελιόμαστε, η άποψη και η σύνθεση είναι ίδια με τις άλλες ταινίες του δημιουργού. Η αναζήτηση είναι κι εδώ κατά βάθος υπαρξιακή, ο μικρός αναζητά τον εαυτό του αλλά και ένα νέο κόσμο, κι έχει φαντασιώσεις και όνειρα που βασίζονται στις αναμνήσεις του, όπως ο κεντρικός ήρωας του Σολάρις.
Στο Σολάρις -μια ταινία επιστημονικής φαντασίας υπαρξιακών και φιλοσοφικών προεκτάσεων, καθαρά ταρκοσφσκική παρά τα λεγόμενα διαφόρων επιπόλαιων σχολιαστών- η περιπετειώδης εξερεύνηση, που ενίοτε γίνεται εφιάλτης, ξεκινά από τη Γη σκοπός της, η διαλεύκανση ενός μυστηρίου σε ένα επανδρωμένο με επιστήμονες διαστημικό σταθμό, πάνω από ένα μακρινό πλανήτη. Το δρομολόγιο μέχρι την ανακάλυψη της «αλήθειας» είναι γεμάτο εμπόδια. Μιας αλήθειας που αφορά στις αναμνήσεις, τις επιθυμίες, τα όνειρα, το υποσυνείδητο αλλά και τον ορίζοντα της συνείδησης του ανθρώπου, σε αναζήτηση της ταυτότητας και της υπαρξιακής διάστασής του.
Ο γεμάτος ανεξέλεγκτη απ’τους ανθρώπους ενέργεια, ζωντανός ωκεανός του πλανήτη, επηρεάζει το μυαλό των ηρώων, τις παραστάσεις και τα οράματά τους, τους υποσυνείδητους πόθους και τις ροπές τους τα μετατρέπει σε «πραγματικά» πλάσματα και ολοζώντανες ανθρώπινες φιγούρες, που αντανακλούν και ενσαρκώνουν αυτούς τους πόθους.
Στην εικόνα απ’το πλάνο που επιλέξαμε, ο ήρωας βρίσκεται (ή φαντάζεται ότι βρίσκεται), χάρη στην επενέργεια της νοητικής δύναμης του ωκεανού, δίπλα στη νεκραναστημένη μητέρα του.
Στο Σολάρις, ο Ταρκόφσκι μάς λέει πως χάσαμε την αίσθηση του κόσμου πού είχαν οι αρχαίοι άνθρωποι: Ρωτάμε μάταια, αδιάκοπα, γιατί; για ποιο λόγο; Αναρωτιόμαστε: ποιο είναι το νόημα της ζωής; Όμως οι ευτυχισμένοι άνθρωποι που ζουν πλήρως τη ζωή, δεν θέτουν αυτό το ερώτημα… Η διαφύλαξη μιας απλής, ανθρώπινης αξίας προϋποθέτει μυστήριο, υποστηρίζει ο στοχαστής δημιουργός προϋποθέτει το μυστήριο της ευτυχίας, της αγάπης και του θανάτου.
Πρόκειται για μια οραματική και ενορατική, «φευγάτη» ταινία που προσεγγίζει με φαουστικό τρόπο το θάνατο και την ανθρώπινη επιθυμία για αθανασία που ταξιδεύει αληθινά ως ένα μεταφυσικό επέκεινα, μα -ίσως για να ξεγελάσει τις πάλαι ποτέ πολιτιστικές σοβιετικές αρχές- κρύβεται πίσω από τη μάσκα της επιστημονικής φαντασίας. Και παρ’όλα αυτά αναζητά με μυστικισμό, νέα θαύματα, το αλλού, τον ου τόπον…
Στον επιβλητικό και σαγηνευτικό Αντρέι Ρουμπλιώφ, το ταξίδι του ομώνυμου μεγάλου Ρώσου αγιογράφου από εποχή σε εποχή και σε διάφορους τόπους, έτσι όπως το σκηνοθετεί ο Ταρκόφσκι, γίνεται καθαρά πνευματικό. Μαζί με τον ζωγράφο Ρουμπλιώφ περιπλανόμαστε ανά τον κόσμο σε αναζήτηση της καλλιτεχνικής έμπνευσης και φώτισης, του καλού και της αρετής, της σπουδαίας καλλιτεχνικής δημιουργίας: Στο τέλος του φιλμ, η μυστική δημιουργία είναι η δυσκολότατη κατασκευή της τεράστιας χάλκινης καμπάνας από έναν νεαρούλη (τον νέο που υποδύεται μικρότερος τον Ιβάν) που διατείνεται ότι γνωρίζει το μεγάλο μυστικό της. Το ερέθισμα από το έργο αυτό, την «επική» κατασκευή της καμπάνας, ωθεί τον Ρουμπλιώφ να ξαναρχίσει να ζωγραφίζει…
Η συνολική, υλική, γήινη και κυρίως πνευματική πορεία ξεδιπλώνεται, στο Αντρέι Ρουμπλιώφ, με σκηνοθετική αισθητική τελειότητα και μεγάλες, υποβλητικές μορφοπλαστικές «χειρονομίες» (αν και είναι κινηματογραφικές, είναι ανάλογες των ζωγραφικών πινελιών του ζωγράφου). Η διαδρομή προς την έμπνευση, τη δημιουργικότητα και την καλωσύνη, είναι γεμάτη ρίσκα, ερεθίσματα, πειρασμούς, ανακαλύψεις και θεϊκές αποκαλύψεις…
Όμως πάντοτε, στον Ταρκόφσκι, το εξαντλητικό και επώδυνο ταξίδι προς την αυτοσυνείδηση, την ενορατική και μυστική γνώση του κόσμου και την αποκάλυψη του θαύματος της ζωής και του πνεύματος, αξίζει τον κόπο και αποδίδει τους καρπούς του…
Θ.Σούμας