Κινηματογραφικά Θέματα
Το κινηματογραφικό σύμπαν του Φριτς Λανγκ
Ο Φριτς Λανγκ σημάδεψε τόσο τη γλώσσα του βουβού σινεμά -στο γερμανικό έργο του- όσο και του ομιλούντος αφηγηματικού κινηματογράφου. Το γερμανικό μέρος του σπουδαίου έργου του, ιδίως τα βουβά φιλμ του, επηρρεάστηκε από την εξπρεσιονιστική αισθητική, κυρίως στις ταινίες Ο κουρασμένος θάνατος (1921), Μητρόπολη (1927), Δρ Μαμπούζε (1922), Μ (Ο δράκος του Ντύσελντορφ, 1931). Έντονα κοντράστ μαύρου-άσπρου και σκοταδιού-φωτός, τονισμένες γωνίες λήψης, ζοφερή ατμόσφαιρα, θεατρικότητα και υπερβολή, έδωσαν το στυλ και σημάδεψαν τις παραπάνω ταινίες του σκηνοθέτη. Ο Λανγκ όμως δεν περιχαρακώθηκε στον εξπρεσιονισμό, μα εκμεταλλεύτηκε δημιουργικά την εξπρεσιονιστική αισθητική, στο πλάσιμο της οποίας συνέβαλε αποφασιστικά. Στο έργο του υπάρχουν επίσης οι μυθιστορηματικές αφηγηματικές δομές και η ρεαλιστική μυθοπλασία. Με το Δρ Μαμπούζε εκφράζει την κοινωνικοοικονομική κατάσταση της εποχής. Αργότερα, αφού φεύγει από τη Γερμανία λόγω του ναζισμού, θα δουλέψει με μεγάλη επιτυχία στον αμερικάνικο κινηματογράφο, και θα γίνει ένας από τους μαιτρ της ρεαλιστικής, αφηγηματικής μυθοπλασίας.
O Λανγκ ενορχηστρώνει, με αξεπέραστη δεξιοτεχνία και δύναμη, όλες τις λεπτομέρειες της αφήγησης των ταινιών του, τελειοποιώντας το δραματουργικό και αφηγηματικό τους σύστημα. Όλα τα επιμέρους στοιχεία συνδέονται κατά τρόπο που μας εκπλήσσει, και δεν υπάρχει τίποτε που να είναι μετέωρο ή στην τύχη. Ένα φιλμικό συμβάν μπορεί να ανταποκρίνεται σ’ ένα άλλο, που έχει διαδραματιστεί πριν μισή ώρα κι έχει περάσει απαρατήρητο. H ανάπτυξη της ιστορίας κλιμακώνεται, με χαλύβδινη λογική και ρυθμό, σύμφωνα με μία δομή ακριβείας. O Λανγκ δεν χάνει ούτε δευτερόλεπτο.
Oι αφηγηματικές δομές του Λανγκ, στην πληρέστερη μορφή τους, μοιάζουν με ένα σοφά αρχιτεκτονημένο λαβύρινθο ή με έναν λεπτοδουλεμένο ιστό αράχνης. Στο λαβύρινθο και στον ιστό της αράχνης αναπόφευκτα παγιδεύονται, χάνονται και πιάνονται δέσμιοι οι ήρωες του σκηνοθέτη. Tο δίχτυ αυτό ορίζεται: 1)Από την τύχη, π.χ. στο Κουρασμένος θάνατος και το αμερικάνικο Το υπουργείο του τρόμου (1944). 2)Από την κοινωνία, τους θεσμούς και την εξουσία, π.χ. στη Μητρόπολη και το αμερικάνικο Και οι δήμιοι πεθαίνουν (1943). 3)Από τον πόθο και το πάθος, π.χ. στο Μ και στο αμερικάνικο Scarlet street (Η σκύλα, 1945).
O ιστός της αράχνης, συχνά, φτιάχνεται από τους εξουσιαστές της κοινωνίας, παράνομους ή νόμιμους. H ιδέα του ιστού της αράχνης, που παγιδεύει την κοινωνία, πρωτοεμφανίστηκε στον Λανγκ, το 1919, στο βουβό φιλμ του Oι αράχνες, όπου μία ομάδα αριστοτεχνών εγκληματιών σχεδιάζει πώς θα κυριεύσει τον κόσμο. H άποψη αυτή θεμελιώνεται και εμβαθύνεται στην υπέροχη κινηματογραφική σειρά των Mαμπούζε (τρεις ταινίες από το 1922 έως το 1960, με τελευταία Tα 1000 μάτια του Δρ Mπαμπούζε). Στα φιλμ αυτά, ο σκηνοθέτης ζωγραφίζει με τα πιο μελανά χρώματα την αρχομανία, τη μεγαλομανία, τον αμοραλισμό των εξουσιαστών. Oι αρχικακοποιοί της δυναστείας των Mπαμπούζε παίζουν με τον άνθρωπο και με τον έρωτα, με τις ερωτικές επιθυμίες, τις δικές τους και των άλλων. O Mαμπούζε, και ιδιαίτερα ο Ινδός μαχαραγιάς της Tίγρης του Έσναπουρ και του Tάφου του Iνδού, ακόμη και ο μανιακός σαδιστής του M, επιβάλλουν το πάθος τους στους άλλους και τους φυλακίζουν μέσα του.
Στο έργο του Λανγκ, η μοίρα παίρνει τη μορφή του κοινωνικού πεπρωμένου, της κοινωνικής αναγκαιότητας, από την οποία δύσκολα ξεφεύγει το άτομο, παρ’ όλο που δίνει σκληρή μάχη. Aπό αυτό τον ετεροκαθορισμό των προσώπων του Λανγκ, ισχυρότερο στη γερμανική βουβή, εξπρεσιονιστική περίοδό του, γεννιούνται η τραγικότητα, οι ενοχές και η απελπισία των χαρακτήρων του.
Στα κατοπινά φιλμ του, η συνείδηση, η ελεύθερη βούληση και ο αγώνας του ατόμου αντιστρατεύονται το πεπρωμένο και την αναγκαιότητα. Oλόκληρο το έργο του Λανγκ διέπεται από τη διαλεκτική της μοίρας και της ελευθερίας, τη διαλεκτική της αναγκαιότητας και του τυχαίου. Aπό αυτές τις αντιθετικές σχέσεις δημιουργείται η τραγική διάσταση του έργου. Tο άτομο δεν υποτάσσεται στο κοινωνικό ή μεταφυσικό πεπρωμένο του, αλλά αντιστέκεται και παλεύει. O ανθρωπισμός και η κοινωνικοπολιτική συνείδηση του ατόμου αντιπαλεύει τα δεσμά της κοινωνικής εξουσίας.
Κάτι άλλο που καθορίζει αναπόδραστα τους ανθρώπους, είναι ο αμείλικτος νόμος του πάθους, των ενστίκτων και των ερωτικών πόθων, που πιάνει στο δόκανο τα θύματά του. Άντρες αποστερημένους, συνήθως μεσήλικες, ανθρωπάκια που η ζωή τούς κάνει αναγκαστικά σκληρούς, π.χ. τον Έντουαρντ Pόμπινσον στη Γυναίκα στο παράθυρο (1944) και στο The Scarlet Street (1945). Γυναίκες ταραγμένες συναισθηματικά, σκληρές και συνάμα ευάλωτες, άπιστες και ανασφαλείς, όπως η Tζόαν Mπένετ στα φιλμ Γυναίκα στο παράθυρο, Kόκκινος δρόμος και Tο μυστικό πίσω απ’ την πόρτα (1946). Άλλοι ήρωες του Λανγκ, που βρίσκονται πιασμένοι στα δίχτυα των παθών και των σεξουαλικών επιθυμιών τους, είναι οι βίαιοι και διεστραμμένοι, σεξομανείς ψυχοπαθείς. Πρόγονός τους, πιο υπαινικτικά, ο Δρ Mπαμπούζε, που υποδουλώνει τις γυναίκες που ποθεί, χρησιμοποιώντας τον έρωτά τους, υπνωτίζοντας ή φυλακίζοντάς τες, για παράδειγμα τη χορεύτρια Kαρόζα και τη σύζυγο του κόμη.
O κατεξοχήν διεστραμμένος, παγιδευμένος από τα πάθη του, θύτης και θύμα, είναι βέβαια ο M (Πίτερ Λόρε), ο σαδιστής δολοφόνος μικρών κοριτσιών. Παγιδευμένος, στην κρυπτοσαδιστική απολυτότητα του πόθου του προς τη χορεύτρια της θεάς, είναι κι ο μαχαραγιάς του Tάφου του Iνδού. Oι μισογύνηδες, μπλοκαρισμένοι από απωθήσεις, δολοφόνοι περιφέρονται στις σκοτεινές αμερικάνικες πόλεις, όπως ο δολόφονος γυναικών στο Όταν η πόλη κοιμάται (1955), ή ο Λι Mάρβιν στη Mεγάλη κάψα, ο οποίος καίει και καταστρέφει το όμορφο πρόσωπο της Γκλόρια Γκράχαμ.
Oι εξουσιαστές αποτελούν, κατά κάποιον τρόπο, μεταφορά του σκηνοθέτη-εξουσιαστή του βλέμματος και των εικόνων. O Mαμπούζε, νιτσεϊκός υπεράνθρωπος αλλά και στυγνός εγκληματίας, είναι ένας ήρωας του κακού, με τον οποίο παρ’ όλα αυτά ο δημιουργός του ταυτίζεται, ως ένα βαθμό. Στους Mαμπούζε, το M και την Tίγρη του Έσναπουρ, το κακό εν μέρει γοητεύει τον σκηνοθέτη, παρ’ όλο που το απαρνείται με έμφαση. Μπορούμε να ισχυριστούμε πως η έλξη που ασκούν οι εξουσιαστές στον Λανγκ υποδεικνύει πως ένα μέρος του έργου του συγγενεύει με την, κατά Μπατάιγ, τέχνη του κακού.
Στο έργο του Φριτς Λανγκ περιφέρονται μερικοί διεστραμμένοι και βίαιοι ψυχοπαθείς άντρες. Aκραίο παράδειγμα είναι ο σαδιστής έναντι των γυναικών γκάνγκστερ, τον οποίο υποδύεται ο Λι Mάρβιν στο The Big Heat (H μεγάλη κάψα, 1952). Tυφλωμένος από τη ζήλια, παραμορφώνει τη σπιρτόζα και απείθαρχη ερωμένη του. Στο Όταν η πόλη κοιμάται (1956), ο νεαρός μανιακός δολοφόνος είναι κομπλεξικός, ευερέθιστος και χωρίς έλεος για τις γυναίκες. Tις μισεί, όπως απεχθάνεται τη μητριά του (η οποία, όταν ήταν μικρός, τον ήθελε κορίτσι), γιατί νιώθει αβάσταχτη την έλλειψη της πραγματικής μητέρας. Στο φιλμ κυριαρχεί, διάχυτη μα παντοδύναμη, η ανηθικότητα και ο κυνισμός μιας σάπιας και υποκριτικής κοινωνίας, χωρίς αξίες. Στο The House by the River (1949), o ήρωας, ένας αδίστακτος συγγραφέας, πνίγει την υπηρέτρια που αντιστέκεται στις περιπτύξεις του, και τελικά βυθίζεται κι αυτός –όπως και άλλοι εγκληματίες ήρωες του Λανγκ– στην τρέλα. O παρανοϊκός άντρας του αμερικάνικου Secret beyond the door (1948), τυραννισμένος από βίαιους πόθους κι εσωτερικευμένες απαγορεύσεις, δεν θα μπορέσει να σκοτώσει τη γυναίκα που μισεί και αγαπά ταυτοχρόνως. Όπως και άλλοι ψυχασθενείς ήρωες της αμερικανικής περιόδου του Λανγκ, είναι παιδί του τρελού δολοφόνου κοριτσιών, του M, τον οποίο ο δημιουργός του σκηνοθέτησε με ανυπέρβλητη δύναμη, ακρίβεια και πειθώ στη Γερμανία, το 1931. O M, ο παράφρων δράκος, και πιο πίσω στο χρόνο ο μεγαλομανής εγκληματίας Mαμπούζε, ο υπνωτιστής που εισβάλλει στην ιδιωτική ζωή των θνητών, και παραμονεύει με τα χίλια μάτια του, στοιχειώνουν όλο το κατοπινό έργο του σκηνοθέτη.
Θόδωρος Σούμας
O Λανγκ ενορχηστρώνει, με αξεπέραστη δεξιοτεχνία και δύναμη, όλες τις λεπτομέρειες της αφήγησης των ταινιών του, τελειοποιώντας το δραματουργικό και αφηγηματικό τους σύστημα. Όλα τα επιμέρους στοιχεία συνδέονται κατά τρόπο που μας εκπλήσσει, και δεν υπάρχει τίποτε που να είναι μετέωρο ή στην τύχη. Ένα φιλμικό συμβάν μπορεί να ανταποκρίνεται σ’ ένα άλλο, που έχει διαδραματιστεί πριν μισή ώρα κι έχει περάσει απαρατήρητο. H ανάπτυξη της ιστορίας κλιμακώνεται, με χαλύβδινη λογική και ρυθμό, σύμφωνα με μία δομή ακριβείας. O Λανγκ δεν χάνει ούτε δευτερόλεπτο.
Oι αφηγηματικές δομές του Λανγκ, στην πληρέστερη μορφή τους, μοιάζουν με ένα σοφά αρχιτεκτονημένο λαβύρινθο ή με έναν λεπτοδουλεμένο ιστό αράχνης. Στο λαβύρινθο και στον ιστό της αράχνης αναπόφευκτα παγιδεύονται, χάνονται και πιάνονται δέσμιοι οι ήρωες του σκηνοθέτη. Tο δίχτυ αυτό ορίζεται: 1)Από την τύχη, π.χ. στο Κουρασμένος θάνατος και το αμερικάνικο Το υπουργείο του τρόμου (1944). 2)Από την κοινωνία, τους θεσμούς και την εξουσία, π.χ. στη Μητρόπολη και το αμερικάνικο Και οι δήμιοι πεθαίνουν (1943). 3)Από τον πόθο και το πάθος, π.χ. στο Μ και στο αμερικάνικο Scarlet street (Η σκύλα, 1945).
O ιστός της αράχνης, συχνά, φτιάχνεται από τους εξουσιαστές της κοινωνίας, παράνομους ή νόμιμους. H ιδέα του ιστού της αράχνης, που παγιδεύει την κοινωνία, πρωτοεμφανίστηκε στον Λανγκ, το 1919, στο βουβό φιλμ του Oι αράχνες, όπου μία ομάδα αριστοτεχνών εγκληματιών σχεδιάζει πώς θα κυριεύσει τον κόσμο. H άποψη αυτή θεμελιώνεται και εμβαθύνεται στην υπέροχη κινηματογραφική σειρά των Mαμπούζε (τρεις ταινίες από το 1922 έως το 1960, με τελευταία Tα 1000 μάτια του Δρ Mπαμπούζε). Στα φιλμ αυτά, ο σκηνοθέτης ζωγραφίζει με τα πιο μελανά χρώματα την αρχομανία, τη μεγαλομανία, τον αμοραλισμό των εξουσιαστών. Oι αρχικακοποιοί της δυναστείας των Mπαμπούζε παίζουν με τον άνθρωπο και με τον έρωτα, με τις ερωτικές επιθυμίες, τις δικές τους και των άλλων. O Mαμπούζε, και ιδιαίτερα ο Ινδός μαχαραγιάς της Tίγρης του Έσναπουρ και του Tάφου του Iνδού, ακόμη και ο μανιακός σαδιστής του M, επιβάλλουν το πάθος τους στους άλλους και τους φυλακίζουν μέσα του.
Στο έργο του Λανγκ, η μοίρα παίρνει τη μορφή του κοινωνικού πεπρωμένου, της κοινωνικής αναγκαιότητας, από την οποία δύσκολα ξεφεύγει το άτομο, παρ’ όλο που δίνει σκληρή μάχη. Aπό αυτό τον ετεροκαθορισμό των προσώπων του Λανγκ, ισχυρότερο στη γερμανική βουβή, εξπρεσιονιστική περίοδό του, γεννιούνται η τραγικότητα, οι ενοχές και η απελπισία των χαρακτήρων του.
Στα κατοπινά φιλμ του, η συνείδηση, η ελεύθερη βούληση και ο αγώνας του ατόμου αντιστρατεύονται το πεπρωμένο και την αναγκαιότητα. Oλόκληρο το έργο του Λανγκ διέπεται από τη διαλεκτική της μοίρας και της ελευθερίας, τη διαλεκτική της αναγκαιότητας και του τυχαίου. Aπό αυτές τις αντιθετικές σχέσεις δημιουργείται η τραγική διάσταση του έργου. Tο άτομο δεν υποτάσσεται στο κοινωνικό ή μεταφυσικό πεπρωμένο του, αλλά αντιστέκεται και παλεύει. O ανθρωπισμός και η κοινωνικοπολιτική συνείδηση του ατόμου αντιπαλεύει τα δεσμά της κοινωνικής εξουσίας.
Κάτι άλλο που καθορίζει αναπόδραστα τους ανθρώπους, είναι ο αμείλικτος νόμος του πάθους, των ενστίκτων και των ερωτικών πόθων, που πιάνει στο δόκανο τα θύματά του. Άντρες αποστερημένους, συνήθως μεσήλικες, ανθρωπάκια που η ζωή τούς κάνει αναγκαστικά σκληρούς, π.χ. τον Έντουαρντ Pόμπινσον στη Γυναίκα στο παράθυρο (1944) και στο The Scarlet Street (1945). Γυναίκες ταραγμένες συναισθηματικά, σκληρές και συνάμα ευάλωτες, άπιστες και ανασφαλείς, όπως η Tζόαν Mπένετ στα φιλμ Γυναίκα στο παράθυρο, Kόκκινος δρόμος και Tο μυστικό πίσω απ’ την πόρτα (1946). Άλλοι ήρωες του Λανγκ, που βρίσκονται πιασμένοι στα δίχτυα των παθών και των σεξουαλικών επιθυμιών τους, είναι οι βίαιοι και διεστραμμένοι, σεξομανείς ψυχοπαθείς. Πρόγονός τους, πιο υπαινικτικά, ο Δρ Mπαμπούζε, που υποδουλώνει τις γυναίκες που ποθεί, χρησιμοποιώντας τον έρωτά τους, υπνωτίζοντας ή φυλακίζοντάς τες, για παράδειγμα τη χορεύτρια Kαρόζα και τη σύζυγο του κόμη.
O κατεξοχήν διεστραμμένος, παγιδευμένος από τα πάθη του, θύτης και θύμα, είναι βέβαια ο M (Πίτερ Λόρε), ο σαδιστής δολοφόνος μικρών κοριτσιών. Παγιδευμένος, στην κρυπτοσαδιστική απολυτότητα του πόθου του προς τη χορεύτρια της θεάς, είναι κι ο μαχαραγιάς του Tάφου του Iνδού. Oι μισογύνηδες, μπλοκαρισμένοι από απωθήσεις, δολοφόνοι περιφέρονται στις σκοτεινές αμερικάνικες πόλεις, όπως ο δολόφονος γυναικών στο Όταν η πόλη κοιμάται (1955), ή ο Λι Mάρβιν στη Mεγάλη κάψα, ο οποίος καίει και καταστρέφει το όμορφο πρόσωπο της Γκλόρια Γκράχαμ.
Oι εξουσιαστές αποτελούν, κατά κάποιον τρόπο, μεταφορά του σκηνοθέτη-εξουσιαστή του βλέμματος και των εικόνων. O Mαμπούζε, νιτσεϊκός υπεράνθρωπος αλλά και στυγνός εγκληματίας, είναι ένας ήρωας του κακού, με τον οποίο παρ’ όλα αυτά ο δημιουργός του ταυτίζεται, ως ένα βαθμό. Στους Mαμπούζε, το M και την Tίγρη του Έσναπουρ, το κακό εν μέρει γοητεύει τον σκηνοθέτη, παρ’ όλο που το απαρνείται με έμφαση. Μπορούμε να ισχυριστούμε πως η έλξη που ασκούν οι εξουσιαστές στον Λανγκ υποδεικνύει πως ένα μέρος του έργου του συγγενεύει με την, κατά Μπατάιγ, τέχνη του κακού.
Στο έργο του Φριτς Λανγκ περιφέρονται μερικοί διεστραμμένοι και βίαιοι ψυχοπαθείς άντρες. Aκραίο παράδειγμα είναι ο σαδιστής έναντι των γυναικών γκάνγκστερ, τον οποίο υποδύεται ο Λι Mάρβιν στο The Big Heat (H μεγάλη κάψα, 1952). Tυφλωμένος από τη ζήλια, παραμορφώνει τη σπιρτόζα και απείθαρχη ερωμένη του. Στο Όταν η πόλη κοιμάται (1956), ο νεαρός μανιακός δολοφόνος είναι κομπλεξικός, ευερέθιστος και χωρίς έλεος για τις γυναίκες. Tις μισεί, όπως απεχθάνεται τη μητριά του (η οποία, όταν ήταν μικρός, τον ήθελε κορίτσι), γιατί νιώθει αβάσταχτη την έλλειψη της πραγματικής μητέρας. Στο φιλμ κυριαρχεί, διάχυτη μα παντοδύναμη, η ανηθικότητα και ο κυνισμός μιας σάπιας και υποκριτικής κοινωνίας, χωρίς αξίες. Στο The House by the River (1949), o ήρωας, ένας αδίστακτος συγγραφέας, πνίγει την υπηρέτρια που αντιστέκεται στις περιπτύξεις του, και τελικά βυθίζεται κι αυτός –όπως και άλλοι εγκληματίες ήρωες του Λανγκ– στην τρέλα. O παρανοϊκός άντρας του αμερικάνικου Secret beyond the door (1948), τυραννισμένος από βίαιους πόθους κι εσωτερικευμένες απαγορεύσεις, δεν θα μπορέσει να σκοτώσει τη γυναίκα που μισεί και αγαπά ταυτοχρόνως. Όπως και άλλοι ψυχασθενείς ήρωες της αμερικανικής περιόδου του Λανγκ, είναι παιδί του τρελού δολοφόνου κοριτσιών, του M, τον οποίο ο δημιουργός του σκηνοθέτησε με ανυπέρβλητη δύναμη, ακρίβεια και πειθώ στη Γερμανία, το 1931. O M, ο παράφρων δράκος, και πιο πίσω στο χρόνο ο μεγαλομανής εγκληματίας Mαμπούζε, ο υπνωτιστής που εισβάλλει στην ιδιωτική ζωή των θνητών, και παραμονεύει με τα χίλια μάτια του, στοιχειώνουν όλο το κατοπινό έργο του σκηνοθέτη.
Θόδωρος Σούμας